تبلیغات
سایت علمی ، سرگرمی ، پزشکی ، خواندنی ، تفریحی ، تبلیغی « نیاز روز » - مسجدسلیمان
 
خوشبختی از آن كسی است كه در پی خوشبختی دیگران باشد .
 

 

نگاهی به مسجدسلیمان ؛ مهد نفت ایران در روزگار باستان

همانگونه كه می دانیم ؛ نام «مسجدسلیمان» یادآور استخراج نفت در ایران است . این شهر كه در شمال شرقی استان خوزستان واقع است، مهد صنعت نفت ایران و خاورمیانه است كه در سال  1287 خورشیدی با  اكتشاف نفت در آن  دوران نوین صنعتی ایران آغاز گردیده است .

اما این شهر دارای پیشینه باستانی نیز بوده است . «پارسوماش» نام شهری است باستانی كه باستانشناسان  حدود جغرافیایی آن  را در محدوده این شهر  متصور می دانند  وآثار باستانی و كشفیات منطقه نیز مبین این مطلب است . در منابع تاریخی آمده است  كه آریاها- كه نخستین بار نام ایران توسط ایشان به این سرزمین اطلاق گردید- پس از ترك سرزمین مادری خود كه در اوستا از آن تحت عنوان "ایرانویج"  یاد می شود به سوی جنوب سرازیر شدند و به مرور زمان یكی از بزرگترین امپراتوری های جهان را بنیان نهادند . البته بدیهی است كه این عظمت به مرور ایام حاصل گردیده باشد و بی شك مقدمات فراوانی داشته است . مقدماتی كه منزل به منزل طی طریق و در مسیر مهاجرت ایشان تا استقرار نهایی شان در ایالت پارس حاصل گردیده است.

پارسوا – پارسوماش - پاسارگاد

پارسیان آریایی نژاد پیش از كسب اقتدار واقعی، سالها تحت لوای اقوام ماد ( قومی هم نژاد كه قبل از ایشان كنترل نواحی شمال غرب سرزمین جدید را در دست گرفته بودند )، در جنوب دریاچه ارومیه در محلی به نام «پارسوا» سكونت داشتند .

هر چند منابع تاریخی آغاز كار این اقوام رابه طور مشخص از سال 549 پیش از میلاد با جانشینی ایشان به جای ماد ها اعلام می كنند ،اما به نظر می رسد ابتدای كار ایشان بسیار پیشتر از این تاریخ بوده است اولین سند تاریخی كه در آن از پارسها نام برده شده كتیبه «شلمنصر سوم» (859 تا 824 ق.م ) پادشاه آشور است . وی در این كتیبه در شرح فتوحات خود از تنبیه بیست و هفت سركرده پارسوا یاد كرده است  تاثیر پارسیان در تمام دوران حضور این اقوام تحت لوای حكومت مادها وجود داشت و احتمالا پس از تهدید سرزمین ماد توسط آشوریان بود كه ایشان مجبور به مهاجرت به نواحی جنوبی شدند . مقصد این مهاجرت آنگونه كه در ادوار بعد مشخص گردید، ایالت جدیدی بود كه به تبع حضور ایشان «پرسیا» یا «پارس» نام گرفت .آنها در سرزمین جدید خود پاسارگاد را بنیان نهادند . اقامتگاهی در سی كیلومتری تخت جمشید كنونی نقطه ای كه بعدها به آوردگاه نبرد ایشان با مادها تبدیل گردید و حتی پس از ساخت پرسپولیس نیز اهمیت ویژه خود را حفظ نمود.اما در مسیر این مهاجرت تاریخی ، پارسیان در پارسوماش اقامت اولیه و تمركز قوا داشته اند و از این مكان بوده كه پس از شكل گیری و سازماندهی نسبی حركت خود رابه سوی مقصد بعدی یعنی پاسارگاد ادامه داده اند و در حقیقت پارسوماش حلقه ارتباطی بوده بین پارسوا و پاسارگاد .

پروفسور گیرشمن كه سالیان متمادی از عمر خود را صرف تحقیق و كنكاش در ایران نمود ،در خصوص مهاجرت پارسیان از پارسوا به ایالت پارس می نویسد :"به نظر نمی رسد كه اقامت پارسیان در شمال غرب ایران زیاد طول كشیده باشد . انتقال ایشان یا نتیجه عملیات آشوریان بود و یا بر اثر فشاری كه از اورارتو یا همسایگان دیگر صورت گرفته . حقیقت این است كه در قرن هشتم پیش از میلاد آنان در حركت و پیشرفت تدریجی به سوی جنوب شرقی در حوالی چین های زاگرس بودند . ممكن است در 700 پیش از میلاد آنان در محوطه غربی جبال بختیاری تا شرق شوشتر در ناحیه ای كه ایشان پارسواش یا پارسوماش نامیده اند و این نام در سالنامه های آشوری نیز ذكر گردیده اقامت گزیده اند. "

جغرافیای تاریخی پارسوماش

مسئله ای كه پیش از هر چیز دیگر در  جغرافیای تاریخی پارسوماش باستانی و مسجدسلیمان كنونی جلب توجه می نماید كوهستانی و كوهپایه ای و دشواری راه داشتن  منطقه است . شواهد زیادی از دامپرور بودن اقوام پارسی در دست داریم و می دانیم كه دامپروری نیاز ضروری به مرتع دارد و وقتی به صفحات شمال غرب تا جنوب غرب ایران از منظر جغرافیایی دقت كنیم خواهیم دید كه كوهپایه های سلسله جبال زاگرس واجد بهترین و غنی ترین مراتع بوده اند، یعنی همان مسیری كه اقوام پارسی برای مهاجرت خود برگزیدند .منطقه كوهپایه ای كه پارسوماش باستانی را در آن متصور می دانیم آن ایام واجد غنی ترین مراتع در ظرف زمان مورد نظر ما بوده اند . وقتی به امتداد جغرافیایی پارسوا به پاسارگاد نظر می افكنیم ، می بینیم كه مسیر هایی به مراتب دست یافتنی  تر از آنچه پارس ها برگزیده اند نیز وجود داشته كه می توانسته اند از آن مسیر طی طریق نمایند ،اما می دانیم كه حتی امروزه نیز دامپروران از مسیری عبور می كنند كه مراتع بهتری برای دام های شان داشته باشد . البته بدیهی است كه پاسارگاد نیز مقصدی از قبل تعیین شده نبوده، بلكه وقتی به موقعیت جغرافیایی آن نیز توجه كنیم ، می بینیم كه مقصد نهایی ( پاسارگاد ) نیز تقریبا در  انتهای سلسله جبال زاگرس واقع است و گویی با اتمام كوهپایه ها مهاجرت آریاییان پارسی نیز به اتمام رسیده استدشواری راه در منطقه نیز از محاسن احتمالی آن بوده است !چرا كه این امر باعث می شده كه پارسوماش به عنوان مركزی به دور از دسترس بتواند به خوبی محافظت شود .

 

نفت و گاز در پارسوماش باستانی

اما مهمترین  مسئله در بررسی منطقه ای كه پارسوماش را   در آن  می دانیم اشتهار منابع نفت و گاز آن است و این جرقه در ذهن پژوهشگر زده می شود كه احتمالا وجود  این منابع كه اتفاقا شواهدی از جوشش طبیعی آنها در منطقه را در دست داریم در انتخاب این نقطه جهت ایجاد پارسوماش باستانی بی تاثیر نبوده است .وجود چشمه های نفت در مسجدسلیمان از جمله مواردی است كه از دیر باز اذهان را به خود مشغول نموده و اعجاز آفرینش را در مقابل چشم انسان نشان می داده است . این پدیده طبیعی به احتمال قریب به یقین در ادوار باستان نیز وجود داشته و باستان شناسان منبع لایزال آتشكده های منطقه پارسوماش را از همین نشت گاز می دانند .

یكی از كسانی كه در مسجدسلیمان و بر روی آتشكده های این منطقه مشاهدات و تحقیقاتی داشته است، مستشرقی است به نام "ماكسیم سیرو"  كه نتیجه مشاهدات خود را در 1937 میلادی منتشر كرد و بعدها نیز این گزارشات در كتاب "آثار ایران"  آورده شد .وی آن چنان كه از نوشته هایش مشهود است به شدت تحت تاثیر این منطقه قرار گرفته و مشاهدات خود را باعث حالت وصف ناشدنی حاكی از آرامش و عظمت بیان می نماید. در توصیف یكی از آتشكده های مسجدسلیمان  می نویسد :"... احتمال دارد كه اینجا نقطه ای بوده كه گازهای زیر زمینی از آن بیرون می زده، ولی به گمان ما احتمال این كه این پدیده در وسط تخت گاهی بنا به وقوع می پیوسته بیشتر است چرا كه در آنجا زمین نشست كرده و نشان می دهد كه زیر زمین دارای خلل و فرج  یا حتی خالی بوده است" .(1)

البته ماكسیم سیرو به طور مشخص در خصوص ْآتشكده سرمسجد صحبت می كند، اما وقتی به تشابه بردنشانده و سرمسجد- آتشكده هایی  در مركزو حومه  شهرستان مسجدسلیمان و خصوصا نشست زمین در وسط تخت گاهی بالای هر دو  صفه دقت می كنیم می توانیم حرف او را به هر دو آتشكده شناخته شده در مسجدسلیمان تعمیم دهیم
.

"سر اورل اشتاین" نیز از جمله كسانی است كه ضمن تفحص در این منطقه بسیاری از سكه های باستانی را پیدا نموده و به بررسی رابطه احتمالی منابع گاز و آتشكده ها پرداخته است . او می نویسد : " ... در اینجا زبانه-های آتش كه از منابع لایزال گاز های طبیعی بالا می رفت بی گمان زایران را به سوی خود می كشیده است" .( 2)

نشت نفت و گاز از سطح زمین در منطقه از ادوار بسیار دور وجود داشته . موقعیت خاص جغرافیایی ، نزدیك بودن مخزن طبیعی به سطح زمین و شكستگی احتمالی گسل زمین به همراه زمین شناسی خاص منطقه و وجود خلل و فرج فراوان در آن از دلایل اصلی این نشت نفت و گاز است و جالب است بدانیم مسجدسلیمان شاید از معدود جاهای دنیا باشد كه در آن شاهد چشمه های سطحی نفت هستیم !

راهنمای كاوشگران

شاید همین چشمه ها و نشانه ها نیز بوده كه كاوشگران نفت را در عصر جدید به منطقه مسجدسلیمان رهنمون كرده تا اولین شهر نفتی ایران و خاور میانه شكل گیرد . كما اینكه در تاریخ نفت نیز می بینیم كه این كاوشگران با دریافت اطلاعات و اخباری از وجود چشمه های نفت در حوالی شوشتر و منطقه بختیاری- مسجدسلیمان فعلی – برای حفاری رهسپار این منطقه شدند.(3 )یكی از قدیمی ترین گزارشات منتشر شده در خصوص جغرافیای خاص منطقه گزارشی است كه توسط ماژور "راولینسون" در مجله "انجمن پادشاهی جغرافیایی" در لندن به چاپ رسیده است و در كتابی تحت عنوان  «سیری در قلمرو بختیاری» اخباری را از آن گزارش مطلع می شویم (4 )

 بدون شك امثال چنین گزارشاتی در رهنمون كردن كاشفان نفت به منطقه بسیار موثر بوده است .بدیهی است كه چنین مسئله ای در ادوار باستان نیز می توانسته سابقه داشته باشد .نقش مهمی كه نفت در كشف و گسترش آتش داشته و جایگاه مهم این ماده در بسیاری امور همچون درمان بیماری ها و نقش مهم "قیر"  به عنوان یك فراورده نفتی در ساخت مهرهای تصویر گری بسیار قابل توجه بوده است . با نگاهی به تاریخ باستان و تحقیق وتتبع در آن خواهیم دید كه تمدن كهن ایران نیز نه تنها با نفت بیگانه نبوده بلكه بهره های فراوانی از آن برده است .

خاورمیانه؛تمدن و نفت

نكته ظریف در اینجاست كه نه تنها ایران بلكه بین النهرین كه مهد تمدن بشری در شرق محسوب می شود و در تقسیمات جدید سیاسی تمام اینها تحت عنوان خاورمیانه نامیده می شوند و در عین حال غنی ترین ذخایر نفت و گاز جهان  را نیز در دل خود دارند كه این موضوع خود می تواند سوژه ای جذاب و پركشش برای بررسی رابطه منابع نفت و گاز خاورمیانه با پیشینه تمدنی در این منطقه باشد!

سوخت آتشكده ها  

نگاه كنكاشانه و جستجو گرانه به آتشكده های پارسوماش  و شكل خاص معماری و نشست زمین در تخت گاه وسط آنها این فرضیه را پیش می آورد كه ممكن است منبع آتش در این نیایشگاهها  منابع زیر زمینی گاز طبیعی در منطقه بوده ، و از آن استفاده می شده است.شواهد فراوانی در دست داریم كه ایرانیان باستان در عبادتگاههای بدون سقف به نیایش می پرداختند ."هرودت"  كه در زمان هخامنشیان زندگی می كرده،آورده كه ایرانیان معابد سرپوشیده نداشتند و قربانی بر اهورامزدا را بر فراز كوهها انجام می دادند ( 5 )با نگاهی به بردنشانده و صفه سرمسجد دو آتشكده ای كه بقایای آن در مسجدسلیمان موجود است ، متوجه می شویم كه این نیایش گاه ها كه بر تراس هایی تعبیه شده بودند مسقف نبوده و در تختگاهی وسط آنها  احتمالا آتش روشن بوده .
بدین ترتیب با بررسی موقعیت آتشكده های پارسوماش  در منطقه نفت خیز مسجدسلیمان می توانیم احتمال دهیم كه وجود جریانهای نشت طبیعی گاز  كه تا امروز نیز در مسجدسلیمان مشهود است ؛ می توانسته یكی دیگر  از دلایل انتخاب این منطقه برای استقرار مهاجران پارسی و تاسیس شهر باستانی پارسوماش بوده باشد.

امری كه در كنار موارد قبلی همچون دامپرور بودن اقوام و همچنین موقعیت سوق الجیشی و كوهپایه ای منطقه در این انتخاب بسیار مؤثر بوده است .


از آتشكده تا مسجد

باید به این نكته نیز اشاره نماییم كه مسجدسلیمان حتی نام خود را نیز از آتشكده باستانی موجود در مركز خود گرفته است . می دانیم كه در هنگامه حمله اعراب  ایرانیان برای مصون نگاه داشتن نیایش گاه های خود بسیاری از آن آثار  را به نام كسانی كه مورد قبول اعراب بوده اند منسوب می كردند از جمله است آثاری كه به نام سلیمان پیامبر منسوب شد. همچون تخت سلیمان در شیز آذربایجان و یا نامگذاری آرامگاه كوروش كبیر به نام مشهد مادر سلیمان !

آتشكده باستانی پارسوماش نیز بدین ترتیب مسجد و نیایشگاهی معرفی شد كه دیوان برای "سلیمان" ساختند و سلیمان پیامبر در آن نیایش می كرد و به مرور مسجدسلیمان نام این منطقه گردید . پارسوماش باستانی در گذر ایام به مسجدسلیمان تغییر نام یافت و از آغاز یك صد سال گذشته با استخراج نفت برای اولین بار در ایران و خاورمیانه هزاران سال پس از خاموشی كوروش بزرگ رونقی دوباره یافت . اما بدون شك منابع نفت و گاز در این منطقه چه در دوران باستان و چه در عصر جدید از مهمترین دلایل اقبال و رونق این خطه بوده است .

 

پی نوشتها :

1-  آندره گدار و دیگران : آثار ایران / ترجمه ابوالحسن سرو مقدم / 1365/ بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی / مشهد / صفحه 95

2-   مالكوم كالج: تاریخ اجتماعی پارتیان / ترجمه مسعود رجب نیا / چاپ دوم 1374/دنیای كتاب / تهران/ صفحه : 89

3-     علی یعقوبی نژاد : رییس نفت /1373/یادواره كتاب / تهران / صفحه :50

4-      لایارد و دیگران : سیری در قلمرو بختیاری / ترجمه مهراب امیری / 1371 فرهنگسرا/ تهران / صفحه : 115

5-     دكتر اردشیر خدادادیان  : هخامنشی ها / 1378 / نشر به دید / تهران  / صفحه : 319

 



درباره وبلاگ:



آرشیو:


طبقه بندی:


آخرین پستها:


پیوندهای روزانه:


صفحات جانبی:


نویسندگان:


ابر برچسبها:


نظرسنجی:


آمار وبلاگ:







The Theme Being Used Is MihanBlog Created By ThemeBox